Chương vIIi
những quy luật cơ bản
của phép biện chứng duy vật
Mục đích, yêu cầu
Sinh viên phải nắm được nội dung các quy luật cơ bản và ý nghĩa phương pháp luận của từng quy luật.
Yêu cầu cụ thể:
- Hiểu được khái niệm quy luật, phân loại quy luật.
- Nắm được nội dung cơ bản của từng quy luật
- Vận dụng các quy luật vào thực tiễn cuộc sống,.
I. Một số vấn đề lý luận chung về quy luật
1. KháI niện "quy luật"
Quy luật là mối liện hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong của mỗi sự vật hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau.
Quy luật tồn tại một cách khách quan, phổ biến trong mọi lĩnh vực, cả tự nhiên, xã hội và tư duy.
2. Phân loại quy luật
Căn cứ vào tính phổ biến
Quy luật
riêng
Quy luật
chung
Quy luật
phổ biến
Căn cứ vào lĩnh vực tác động
Quy luật
tự nhiên
Quy luật
xã hội
Quy luật
của tư duy
II. quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng
thành những sự thay đổi về chất và ngược lại
Quy luật này chỉ ra cách thức của sự vận động và phát triển
1. KháI niệm chất và kháI niệm lượng
a. KháI niệm chất
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ
tính qui định khách quan vốn có của sự vật,
là sự thống nhất hữu cơ những thuộc tính,
làm cho sự vật là nó chứ không phải là cái khác.
- Chất của sự vật được biểu hiện qua những thuộc tính của nó.
+ Thuộc tính của sự vật chỉ bộc lộ ra thông qua sự tác động qua lại với các sự vật, hiện tượng khác.
+ Mỗi sự vật có rất nhiều thuộc tính; mỗi thuộc tính lại biểu hiện một chất của sự vật.
+ Tổng hợp những thuộc tính cơ bản tạo thành chất căn bản của sự vật.
- Chất của sự vật được qui định bởi các yếu tố tạo thành và
phương thức liên kết giữa các yếu tố đó
b.KháI niệm lượng
Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như các thuộc tính của sự vật.
Lượng tồn tại khách quan, gắn liền với chất của sự vật.
Trong thực tế, lượng được xác định bởi:
- Những đơn vị đo lường cụ thể;
- Bằng cách trừu tượng và khái quát
2. Mối quan hệ giữa sự thay đổi về lượng và sự thay đổi về chất
a) Những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất
- Sự thay đổi về lượng có thể làm cho chất biến đổi theo. Nhưng không phải bất cứ sự thay đổi nào về lượng cũng ngay lập tức làm thay đổi căn bản chất của sự vật.
Độ là gì?
Độ là phạm trù dùng để chỉ sự thống nhất giữa lượng và chất, nó là khoảng giới hạn mà trong đó, sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất của sự vật.
Bất kỳ độ nào cũng được giới hạn bởi hai điểm nút.
- Khi lượng của sự vật được tích luỹ vượt quá giới hạn nhất định (Độ), đạt tới điểm nút - thời điểm mà ở đó sự thay đổi về lượng đã đủ để làm thay đổi về chất thì chất cũ mất đi, chất mới ra đời.
Bước nhảy là gì?
Bước nhảy là sự thay đổi (sự chuyển hoá) về chất của sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây ra
Điểm nút là gì?






0�C 100�C


Trạng thái rắn, lỏng, hơi của nước
Ví dụ:
b) Những thay đổi về chất dẫn đến những thay đổi về lượng
Chất mới ra đời tác động
trở lại lượng mới như thế nào?
Chất mới của sự vật ra đời tác động trở lại lượng đã thay đổi (về kết cấu, quy mô, trình độ, nhịp điệu,.) của sự vật
c) Các hình thức cơ bản của bước nhảy
Dựa trên tiêu chí nào để phân loại bước nhảy?
- Phân biệt bước nhảy, tiến hóa và cách mạng
Sự khác nhau giữa bước nhảy, tiến hoá và cách mạng?
Bất kỳ sự vật nào cũng là sự thống nhất giữa lượng và chất, sự thay đổi dần dần về lượng vượt quá giới hạn của độ tới điểm nút sẽ dẫn đến sự thay đổi căn bản về chất của sự vật thông qua bước nhảy; chất mới ra đời sẽ tác động trở lại sự thay đổi của lượng mới. Quá trình tác động đó diễn ra liên tục làm cho sự vật không ngừng vận động và phát triển

Có thể khái quát quy luật này như thế nào?
3. ý nghĩa phương pháp luận
Tôn trọng quy luật,
biết từng bước
tích lũy về lượng
để thay đổi về chất,
chống tư tưởng
chủ quan nóng vội, duy ý chí
Nghiên cứu quy luật này ,
cần rút ra ý nghĩa phương pháp luận gì?
Khi đã tích lũy đủ về lượng,
phải có quyết tâm
thực hiện
bước nhảy,
chống tư tưởng bảo thủ,
trì trệ
Biết
vận dụng
linh hoạt
các
hình thức
bước nhảy
III. quy luật thống nhất và đấu tranh
của các mặt đối lập
Quy luật này chỉ ra nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển
Mặt đối lập là những mặt có những đặc điểm, những thuộc tính, những tính quy định có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan, phổ biến trong tự nhiên, xã hội và tư duy
1. Khái niệm mặt đối lập, mâu thuẫn, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập
Mặt đối lập là gì?
Mâu thuẫn là sự liên hệ, tác động qua lại giữa các mặt đối lập nằm trong một chỉnh thể nhất định, tồn tại một cách khách quan và phổ biến trong tự nhiên, xã hội và tư duy
Khái niệm mâu thuẫn
Mâu thuẫn là gì?
Khái niệm sự thống nhất của các mặt đối lập
Sự thống nhất của các mặt đối lập là sự nương tựa vào nhau, đòi hỏi có nhau của các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề.
Thế nào là sự thống nhất của các mặt đối lập ?
Trong sự thống nhất của các mặt đối lập còn bao hàm sự "đồng nhất" của các mặt đối lập
Khái niệm sự đấu tranh của các mặt đối lập
Sự đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập
Thế nào là sự đấu tranh của các mặt đối lập ?
2. Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển
+ Sự thống nhất của các mặt đối lập biểu hiện trạng thái tương đối, ổn định tạm thời của sự vật
Sự thống nhất và sự đấu tranh của các mặt đối lập
được biểu hiện như thế nào?
+ Sự đấu tranh của các mặt đối lập là tuyệt đối
Vì sao mâu thuẫn là nguồn gốc
của sự vận động và phát triển?
- Các mặt đối lập trong bản thân sự vật luôn có xu hướng phủ định lẫn nhau
- Sự đấu tranh của các mặt đối lập bắt đầu từ sự khác biệt, dần dần dẫn tới sự xung đột, từ đó mâu thuẫn ngày càng gay gắt
- Khi có điều kiện, mâu thuẫn được giải quyết -> sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời biểu hiện sự phát triển của sự vật
Khác
nhau
Đối
lập
Xung
đột
Chuyển
hoá
Quá trình hình thành và phát triển
mâu thuẫn diễn ra như thế nào?
Hình thành
Phát triển
Giải quyết
3. Phân loại mâu thuẫn
Mâu thuẫn
đối kháng
Mâu thuẫn
không đối kháng
Mâu thuẫn
bên trong
Mâu thuẫn
bên ngoài
Mâu thuẫn
cơ bản
Mâu thuẫn
không cơ bản
Mâu thuẫn
chủ yếu
Mâu thuẫn
thứ yếu
Có mấy loại mâu thuẫn?
Các loại mâu thuẫn khác.
Mọi sự vật và hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạo thành những mâu thuẫn trong bản thân nó; sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực nội tại của sự vận động và phát triển, làm cho cái cũ mất đi và cái mới ra đời
Có thể khái quát quy luật này như thế nào?
4. ý nghĩa phương pháp luận
- Phải đi sâu nghiên cứu phát hiện ra mâu thuẫn của sự vật
- Mâu thuẫn thường được giải quyết bằng con đường đấu tranh, không né tránh hoặc sợ đấu tranh.
- Cần xem xét mâu thuẫn trong quá trình phát sinh, phát triển; có phương pháp phân loại và giải quyết mâu thuẫn.
IV. quy luật phủ định của phủ định
Quy luật này chỉ ra khuynh hướng của sự vận động và phát triển
1. KháI niệm phủ định và phủ định biện chứng
Phủ định là gì?
Sự phủ định là sự thay thế sự vật này bằng
sự vật khác trong quá trình vận động và phát triển
Phủ định biện chứng?
Phủ định biện chứng là phạm trù triết học dùng để chỉ sự phủ định tự thân, sự phát triển tự thân, là mắt khâu trong quá trình dẫn tới sự ra đời cái mới, tiến bộ hơn sự vật cũ
Tính khách quan:
Tự thân phủ định, do mâu thuẫn vốn có của sự vật.
Tính kế thừa
Kế thừa một cách có chọn lọc, "lọc bỏ", đồng thời phải cải tạo, biến đổi cho phù hợp với điều kiện mới.
Tính chất cơ bản của phủ định biện chứng?
- Tính chu kỳ
Sau ít nhất hai lần phủ định, sự vật hoàn thành một chu kỳ phát triển, dường như quay trở về cái ban đầu, nhưng trên trình độ mới cao hơn
Tính liên tục và vô tận
Sự phát triển của sự vật diễn ra theo đường "xoáy ốc".
- Tính kế thừa
Sự vật mới ra đời kế thừa những nhân tố hợp lý, tích cực của sự vật cũ.
2. Nội dung quy luật phủ định của phủ định
Biểu hiện của quy luật phủ định của phủ đinh?
Khái quát nội dung quy luật phủ định của phủ định?
Quy luật phủ định của phủ định nêu lên mối liên hệ, sự kế thừa giữa cái khẳng định và cái phủ định, nhờ đó phủ định biện chứng là điều kiện cho sự phát triển; nó bảo tồn những nội dung tích cực của các giai đoạn trước, bổ sung thêm những yếu tố mới, lặp lại một số đặc điểm cơ bản của cái xuất phát, nhưng trên cơ sở mới cao hơn làm cho sự phát triển đi theo đường "xoáy ốc".
3. ý nghĩa phương pháp luận
- Nhận thức đúng đắn về xu hướng phát triển của sự vật
- Phải biết kế thừa có phê phán, có chọn những `hạt nhân hợp lý", tích cực, của cái cũ, đồng thời cải tạo, biến đổi, tiếp tục bổ sung hoàn thiện cái mới
- Khắc phục tư tưởng bảo thủ, định kiến
Ba quy luật cơ bản của PBCDV thể hiện những phương diện khác nhau của sự phát triển.
=> Không được tách biệt mà phải thấy được mối quan hệ biện chứng tác động qua lại giữa các quy luật
quy luật phủ định của phủ định
Kết luận
quy luật thống nhất và đấu tranh
của các mặt đối lập
quy luật chuyển hóa từ những
sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại